Hoe zou het zijn geweest…

Terwijl ik weef en mijn herinneringen verbind aan mijn dagelijkse leven, komen er zo nu en dan toch diepe intense wensen, waardoor ik de rode draad voor even uit het oog verlies. Het zijn de dagen, waarop een speciale gelegenheid plaatsvindt. Het zijn de dagen waarop een feest gevierd wordt. Het kan een familiedag zijn, maar ook een bruiloft of geboorte van een kind.
Op zo’n moment, merk ik de leegte weer op. Dan drijft de gedachte naar boven, dat ik zo graag had gewild, dat degene die er niet meer is, dit ook zou hebben meegemaakt. Mijn zoontje groeide op tot volwassene en hij heeft stappen gemaakt om zijn eigen leven vorm te geven. Hoe fijn zou het zijn geweest, dat hij de steun van zijn grote zus hierin had gemerkt. Wanneer hij ooit in het huwelijksbootje zal stappen, dan weer zal die lege plek aanwezig zijn en had ik het zo graag gewild dat het anders zou zijn.

Het weven en verweven van rouw is een dagelijkse bezigheid en tijd geeft hier de mogelijkheid je eigen manier daarvoor te ontwikkelen. Maar wanneer de dag een andere invulling brengt, waarin mensen bij elkaar komen, het samenzijn vieren, dan is leegte extra voelbaar. Die leegte kan gevuld worden met aandacht, een ritueel, een arm of een warme omhelzing. Begrip voor het gemis, zal dan zeker troost bieden. Het benoemen van de afwezigheid en het plaats geven aan de emotie, zal zeker helend zijn.  Op deze manier zal de rode draad weer worden opgepakt en verder worden meegedragen.

Het gemis van een huisdier

Ik had het al aan zien komen. We waren de laatste maanden al een paar keer met Witje, onze poes, naar de dierenarts geweest. We probeerden haar weer op te lappen, maar het gezwel in haar buik kwam telkens terug. Hoe ik haar ook vertroetelde met lekkere poezensnoepjes en speciale poezenmelk, het mocht niet meer baten. Ze lag als een prinses op de bank (waar ze nooit had mogen liggen) en liet het zich welgevallen. Ze snorde nog en ze liep nog wel een beetje. Maar ik zag, dat ze het niet langer kon volhouden.
Met een zwaar gemoed belde ik de dierenarts nog eens en vertelde dat ik vreesde dat Witje op het laatst van haar krachten was. Hij was meelevend en stelde voor dat hij langs zou komen om ons prachtige huisdier uit haar lijden te verlossen. Ik slikte een paar keer en gaf toen toch toestemming.
De laatste dag van haar leven brak aan en ik kon mijn draai niet vinden. Ik wist wat er zou gaan gebeuren en voelde me nu al vreselijk schuldig. Witje was niet zomaar een poes. Het was dé poes van Annemiek. Het vriendinnetje van mijn kind, dat altijd op bed had gelegen en troost aan Annemiek had gegeven. Nu kwam de tijd, dat ook Witje niet langer in ons midden zou zijn. Afscheid van ons poezenbeest. De dierenarts kwam en terwijl ik Witje op schoot vast mocht houden, werd er een spuitje gegeven. Witje keek me nog eens aan, maar was zo verzwakt dat ze eigenlijk meteen weg sliep. De dierenarts vertrok en ik bleef achter en bleef nog een hele tijd roerloos zitten, terwijl de tranen over mijn wangen stroomden. Onze eigenwijze viervoeter, ons poezenvriendinnetje, was over de regenboogbrug gewandeld om daar door Annemiek opgevangen te worden. Nu waren ze weer samen en konden samen verder spelen.

Een huisdier is met het gezinsleven verbonden. Het bezit een hele bijzondere plek en heeft voor elk gezinslid een andere waarde. Eén ding is echter zeker. Wanneer ze wegvallen, is er verdriet. De mand is leeg en er is minder leven in huis. Het gemis van een huisdier moet ook in het dagelijkse leven worden verweven. Soms is er al snel weer plaats voor een nieuwe viervoeter, maar soms blijft het verdriet langer aanwezig.

Een fase van mijn leven afgesloten

Nooit meer de moeder van een dochter, die ik met zoveel liefde heb proberen te begeleiden. De jaren met haar ziekte hadden een diepe wond achtergelaten in mijn wezen, het moment van haar overlijden, verdiepte de pijn en daarmee moest ik leren omgaan.
Ik had jarenlang aan de afgrond gestaan, terwijl ik wist, dat ik er ooit vanaf zou vallen en toen dat gebeurde was nergens houvast en moest ik het wiel van het leven, opnieuw uitvinden. Mijn grootste drijfveer, was mijn kind, dat met mij in deze duisternis ronddwaalde. Ik had nog een prachtige zoon, die net als ik, niet meer op de automatische piloot mee kon. Hij moest echter naar school, naar de voetbalclub, naar kinderfeestjes en alles wat er van hem verwacht werd. Hij had geen keuze en moest door, alsof er niets gebeurd was. Hoe heftig is het, voor een kind om met verlies van een dierbare om te moeten gaan. Zoals ik er voor mijn dochter was geweest, zo probeerde ik er ook mijn zoon te zijn, om zijn leven weer zo ‘gewoon’ mogelijk te laten stromen. Hem bij te staan in alle fasen. Er waren geen rouwdeskundigen, geen therapie voor kinderen en verlies, geen handleiding voor gemis… Wij moesten het zelf uitzoeken… met vallen en opstaan, ploeterden we verder.
Elke dag was er weer één, elk jaar werd er weer één, maar om het gemis in te weven, was geen eenvoudige opgave. Het gemis van zijn zus, veranderde zijn toekomst in hevige mate. Hij werd ineens de oudste en de jongste. Hij moest nu ineens overal alleen naartoe en de wereld voelde zo anders. Ik kon als moeder, deze stappen helaas niet van hem overnemen. Ik merkte, dat hij het perfecte kind wilde zijn en dat het soms voor zijn schouders te zwaar was. Hij werd serieus en was te volwassen voor zijn leeftijd.
Het leven na de dood is voor achterblijvers een ingewikkelde weg. Rouw laat je niet zomaar een weg bewandelen, het is een groots proces van onderzoek, verdriet toestaan, jezelf wegcijferen voor de ander, jezelf weer tegenkomen, struikelen, luisteren en begrip tonen. Maar het allerbelangrijkste is de liefde voor elkaar blijven voelen. Liefde die alles verbindt. Liefde voor degene die er niet meer is, maar evenveel en misschien nog wel meer liefde voor degene die er nog zijn.
Verweven van rouw, is ook hier weer een uitdaging om in balans en harmonie de dag te aanvaarden. De stukjes van de puzzel bij elkaar proberen te houden en aan elkaar proberen te leggen.
Ik heb wel ontdekt, dat het verlies van een kind, niet alleen grote impact op mij heeft gehad, maar ook op iedereen om mij heen. Niet alleen mijn wereld en leven veranderde…

Brief aan mijn moeder

In deze bijzondere tijd, komen bijzondere gevoelens naar boven. Gevoelens die sluimerend in mij aanwezig zijn en niet altijd helder en in zicht. Terwijl ik stil sta en genoodzaakt ben in een klein kringetje te blijven, komen herinneringen heel gemakkelijk naar boven en in die herinneringen sta jij in het middelpunt. Moederdag is aanstaande en ik wil je graag vertellen, hoe ik nu als volwassen vrouw terugkijk naar jou.
“Mam, de mens, die altijd aanwezig was, drukdoende om de huishouding draaiende te houden. Alles was vanzelfsprekend en nooit was er iets teveel. Mijn thuissituatie was veilig en stabiel, ondanks het feit dat we het niet breed hadden, had ik alles wat mijn hartje begeerde. Met bed was opgemaakt, het eten was overheerlijk en jij zorgde ervoor dat ik gezond en gelukkig op kon groeien. Die vanzelfsprekendheid, heb ik als kind niet opgemerkt. Als puber wilde ik toch wel meer van de wereld zien en het oude vertrouwde was vreselijk saai. Jij gaf me de ruimte om alles te gaan verkennen. Ik heb geen idee, wat jij er diep in jouw hart van hebt gevonden, maar jij liet me gaan. Ik groeide op tot volwassen vrouw en ook hier gaf jij me steun om een ‘goede huisvrouw’ te zijn. Jij was nieuwsgierig en we bespraken vele moderne zaken. Telkens weer de vanzelfsprekendheid waarmee je mij begeleidde. Ik bouwde mijn eigen nestje en kreeg kinderen, maar altijd stond je op afstand toe te kijken of het lukte. Geen commentaar of kritiek, je liet me mijn eigen ervaringen opdoen. Deze ervaringen hebben ook jouw hart gebroken en je had moeite om ermee om te gaan. Lieve mam, mag ik je echter vertellen, dat ik je nu nog enorm dankbaar ben, voor de persoon die jij in mijn leven bent. Ook al ben je niet meer lijfelijk aanwezig, toch ben je in elke hartslag om me heen, omdat jij zo’n prachtig voorbeeld voor me bent geweest. Je gaf me vertrouwen om te doen, wat ik wilde doen. Je gaf me de ruimte om te ontdekken en daarbij altijd weer de veiligheid van thuis.
Mam, had ik maar meer besef gehad, van alles wat ik nu weet, dan had ik je vaker gezegd, hoeveel ik van je houd, want jouw liefde heb ik ontvangen als een vanzelfsprekendheid… Daarom geef ik het mee op de wind om je vanaf hier het nog na te fluisteren. “Mam, ik houd van je”.

Ik had alle tijd om te doen wat ik wilde

Geen verplichtingen, geen afspraken en ik was over het algemeen alleen. Mijn wereld stond stil en ik moest het opnieuw vormgeven. De dagen waren de dagen. De zon scheen. De lucht was blauw. De vogels vloten. De bloemen bloeiden… en toch was het leven niet zoals het had moeten zijn.
Ik zat urenlang aan tafel en las de krant van voor naar achter en andersom. Ik hoefde helemaal niets en mocht doen, waar ik zo lang niet aan toegekomen was. Hoe fijn was zoveel ruimte en vrijheid. Niemand die iets van mij verwachtte of waar ik voor moest zorgen…

Toch gilde heel mijn hart naar een kleine verplichting. Toch wilden mijn oren een opdracht horen of een vraag of een mededeling, waarmee ik aan de slag kon. De enorme stilte, knalde door mijn systeem, als oorverdovend lawaai. Vertraagd nam ik de tijd tot me en ik gleed weg in duisternis en soms zelfs wanhoop. Nergens houvast en ik kon niet vertrouwen op mijn automatische piloot. Ik had echter steun aan de contacten die er waren.

Ik herinner mij deze fase van het rouwproces en stel me voor, dat je in deze Corona tijd een geliefde bent verloren.
Niemand die even een bezoekje kan komen brengen. De afstand is lijfelijk voelbaar. Afscheid moeten nemen van een dierbare en het donker aan moeten gaan, zonder de omarming van een medemens. Dan wordt het rouwproces een nog eenzamere weg. Het pad van rouw is een pad, dat je alleen moet gaan. Niemand kan het van je overnemen, maar als de ander dan ook letterlijk op afstand moet blijven, dan kan ik me voorstellen, dat dit een nog heftigere route wordt.
Deze tijd is een bijzondere tijd en ik hoop dat we ondanks de afstand, er voor elkaar kunnen blijven. Dat we zelfs soms een beetje grensoverschrijdend contact maken, door de menselijke warmte toch over te brengen.

De wereld staat al weken stil

De wereld staat al weken stil en we komen zelf ook langzaam maar zeker steeds meer tot besef, wat werkelijk belangrijk is in het leven. Is het werken? Is het uitgaan? Is het met vakantie willen? Is het de laatste mode of trend? Of komen we tot inzicht en ontdekken dat het juist de kleine dingen zijn…
Ik hoor mezelf tegenwoordig vaak zeggen: “Blijf gezond” en daarbij kijk ik om me heen en ben tevreden, omdat ik
( gelukkig nog ) gezond ben. Ik kijk naar buiten en zie dat de zon schijnt. Ik pak mijn kopje koffie en zit op een bankje en ontdek bloemen, die zich heel voorzichtig, maar doelbewust uit de grond tevoorschijn toveren. In onze tuin, wordt het steeds kleurrijker en het geeft me een gevoel van rijkdom. Ik hoef niet aan tijdsdruk te voldoen en het geeft me een gevoel van ontspanning. Er hoeft op dit moment helemaal niets, maar toch beleef ik van alles en dat vooral door de waardering van de kleine dingen.

Ik vlieg bij deze bewustwording meteen terug naar een tijd, dat er een klein meisje om me heen drentelde. Ze kon niet goed lopen, niet goed zien, niet goed met de snelheid van de tijd mee. Als moeder zag ik echter haar verwondering voor alles om haar heen. In haar geschonden hoofdje, was ruimte voor de kleine dingen. Het kevertje, de bloemen, de zonsondergang en de pannenkoek. Voor haar was het leven een geschenk, waarin ze steeds weer nieuwe wonderen ontdekte. Deze wonderen werden met kinderlijke precisie vastgelegd door haar fotocamera. Wanneer ik deze foto’s weer bekijk, dan vult zich mijn hart weer met rijkdom. Zat zij niet in quarantaine? Heeft zij niet jarenlang gevreesd voor een kankercelletje, dat weer zou gaan groeien. Wist zij dat haar gezondheid niet vanzelfsprekend was? Toch heeft ze in al die jaren alleen maar herinneringen verzameld.

Deze tijd is niet prettig. Het is spannend en we hopen dat gezondheid mag blijven bestaan, maar ik wens dat we met elkaar, herinneringen zullen maken. Momenten, waarop we later met een glimlach terug mogen kijken.
Op afstand toch in verbinding en met het weten, dat het de kleine dingen zijn die het doen…

De afstand voelt zoveel groter

De afstand voelt zoveel groter, dan dat het daadwerkelijk is. Het is niet in centimeters aan te geven, maar in het contact dat niet mogelijk is. Niet mogen vasthouden, niet bij elkaar mogen zijn… het is zelfs verboden om elkaar aan te raken. Hoe groot wordt dan de machteloosheid om hier invulling aan te geven. Het mens-zijn wordt in grote mate niet toegestaan en de eenzaamheid wordt ervaren.
Maar toch wordt in deze tijd waarin het virus het contact laat verdwijnen, woorden gevonden die geschreven kunnen worden. Er worden liedjes geschreven die gezongen kunnen worden. Er worden gedichten neergezet, die voorgedragen kunnen worden. De creativiteit en de menselijke inzet vanuit liefde en zorg, vullen leegtes in en wordt de afstand verkleind.

“De afstand mag ik niet overbruggen en ik sta hier voor een raam, maar ik vind nu de woorden, die spreken van liefde. Met mijn hand op mijn hart en een kusgebaar, laat ik je weten, dat we weldegelijk verbonden zijn. Nu het zo lijfelijk voelbaar wordt, wat het voor mij betekent om niet bij je te kunnen zijn, laat dit me duidelijk ervaren, hoeveel ik van je hou en dat ik je nu al mis. Ik zie soms je angst en soms ook frustratie. Ik zie soms je eenzaamheid en de machteloosheid. Ik hoor aan je stem, dat het nu wel lang genoeg geduurd heeft, maar ik zie ook zoveel moed en kracht in je. Ik zie ook de overgave aan het gegeven. Ik ben zo trots op je, hoe jij je hier door heen sleept”.
 
Het is een bijzondere tijd, waarin we door alle afstand heen, meer in contact komen met onze ware gevoelens. We kunnen niet wegrennen of afleiding zoeken. We worden geconfronteerd met de dood die het virus zou kunnen brengen. We worden in ons gevoel geprikkeld om erbij stil te staan, hoe waardevol een persoon is in ons leven en dat we misschien afscheid zouden moeten nemen. We worden met zijn allen op scherp gezet en hierin is afstand houden telkens een gebod!

Het is een bijzondere tijd, want door alle vreselijke toestanden heen… komt toch telkens de liefde, de zorg en de aandacht aan het licht. Laten we vertrouwen houden in onszelf en in elkaar, zodat we na deze tijd met trots terug kunnen kijken, hoe we met deze situatie zijn omgegaan.
In liefde voor elkaar verbinden wij en als er iemand vanuit deze verbinding naar het licht wordt gehaald,
dat hij of zij (ondanks de lijfelijke afstand) gedragen zal worden door deze liefde.

Mag ik je vergeten?

Soms, heel soms ging er zomaar een dag voorbij, zonder dat ik aan mijn overleden kind had gedacht. Het vreemde daarbij was, dat ik me daarover meteen schuldig voelde. Alsof er een mist optrok, die me terug wilde hebben naar het trieste gevoel van gemis. Alsof ik van mezelf niet mocht vergeten, niet verder mocht leven, nooit weer echt vrolijk hoorde te zijn. “Ik ben iemand verloren, dus… ”.
Het pad van rouw, trok ook hier door mijn wezen. Hoe ging ik om met deze gedachte?
Ik ontdekte, dat het vooral een gedachte was, die me vertelde dat ik niet zo vrolijk mocht zijn en dat het vreemd was, dat ik niet meer elke dag met de lege plek bezig was. Ik werd stil en liet gedachten gaan. Ze kwamen regelmatig vanuit het rouwproces. Het wilde de leegte weer vullen. Het wilde me helpen om het gemis te plaatsen. De gedachte vormde zich, om met het verdriet om te kunnen gaan. De eerste jaren op het pad van rouw, nam de gedachte mijn leven over en liet me volgen en herbeleven. Soms kreeg de gedachte, het voor elkaar om me te laten struikelen, liet het me vallen, ging het me aan de haal. Mijn hart was gebroken en dat deed waanzinnig veel pijn, de gedachte wilde dat het zou veranderen. Mijn hart bloedde en dat maakte me moe en verdrietig, de gedachte wilde dat veranderen. Het pad van rouw, liet me echter zien, dat er geen verandering mogelijk was, alleen acceptatie en dat er een nieuwe invulling moest worden gegeven. Het pad was liefdevol en mild. De weg was geduldig en gaf me de tijd om naar mijn hart te leren luisteren en toe te geven aan de pijn en de tranen. Waar mijn gedachten weg wilden en pijn wilden vermijden, ging mijn hart op zoek naar verzachting en berusting. Het hart heelde heel voorzichtig, doordat het contact bleef houden met de liefde. De liefde die de verbinding altijd in herinnering houdt.
Het schuldgevoel, de gedachte dat ik niet mocht vergeten en daardoor niet echt meer mocht genieten, verminderde hierdoor. De liefde kreeg namelijk steeds meer zendtijd. In herinneringen kwam de warmte terug. In gedenken kreeg ik weer vat op de levenslust van mijn kind en dat van mijzelf. Om gemis te kunnen plaatsen kwam ik erachter, dat ik vooral mijn gevoel erbij moest betrekken. Emoties mochten en mogen er zijn en van daaruit, ben ik in staat geweest om een nieuwe plek in te richten voor mijn kind, dat niet meer aanwezig is, maar alles nog altijd met me deelt. Gun jezelf de tijd om te ontdekken, wanneer het hoofd wil vermijden en sta jezelf toe om de wond te voelen, te doorleven en te verweven in je verdere bestaan.

Een warme krachtknuffel

Aandacht voor elkaar

Waar het leven zijn gang zou moeten gaan, staat alles totaal stil. Waar ik wist hoe ik de tijd in moest vullen en mijn draai hervond, is nergens meer houvast. De wereld wacht, houdt z’n adem in en vertraagt. Het is een bijzondere tijd. Van alle kanten krijgen we berichten, hoe te handelen, hoe te denken, hoe te gaan of juist niet te gaan. In de stilte en de vertraging, lijkt het nieuws te schreeuwen.
Ik voel echter een grote stroom van mensen, die vanuit de stilte weer in beweging komt. Die zingend de medemens steunt, die met kleine gebaren laat weten, dat hij of zij wel beseft hoe moeilijk het is.
Er is namelijk emotie voelbaar, doordat we nu niet meer kunnen rennen, zien wij de eenzaamheid en het verdriet van de medemens. Ineens hebben wij tijd voor facetime of een rondje over straat, het koken van een pannetje soep ook voor de buurvrouw.  Wij kijken naar elkaar om.
Ik stel me voor hoe het op dit moment moet zijn, om een dierbare te verliezen. Er is geen mogelijkheid tot een troostknuffel. Je mag zelfs niet aan een ziekenhuisbed komen staan. Met een afstand die voorgeschreven is, moet er invulling worden gegeven aan het laatste afscheid. Het lijkt me vreselijk. Hoe anders zal het rouwverwerkingsproces dan zijn. Hoe dan later met de lege plaats om te gaan. Met alle respect kijk ik dan weer naar de uitvaartmensen, die met enorme creativiteit hier toch een wending aan geven, waardoor het afscheid iets dragelijker wordt.
Het is een bijzondere tijd, maar ik hoop, dat we met de middelen en mogelijkheden die er zijn, de ander blijven bijstaan en ondersteunen. Waardoor er door alle tranen heen, toch zo nu en dan een glimlach tevoorschijn mag komen. Een kushand, een troostgeschenk, brief, bloemetje of kaartje in de bus, aandacht op welke manier dan ook.
Wanneer we dan over een tijdje terugkijkend, kunnen constateren, dat wij met meer menselijkheid hebben kennis gemaakt en dat dit de aanzet wordt, om het vast te houden. Vertragend leven is meer aanwezig zijn in het hier en nu en is voor elke mens van oneindige waarde. We kunnen er dan meer voor elkaar zijn met liefde en aandacht.

Eenzaamheid; laten we verbonden blijven

De muren lijken zoveel harder en ze tonen me, meer dan ooit, de ruimte waarin ik me bevind. De wereld is gesloten en we mogen een tijdlang niet echt in vrijheid doen, wat we tot nu toe altijd hebben gedaan. Het lijkt beklemmend en beperkend en we kunnen niet wegvluchten naar een ander land of gebied. We moeten hier met z’n allen doorheen. Achteraf kun je pas zien, wat goed of juist niet goed is geweest. Achteraf is iedereen wijs. Nu zitten wij er middenin en kunnen de gehele situatie niet overzien. Het enige wat ons rest is, zoveel mogelijk binnen blijven en zo weinig mogelijk contacten hebben. Ineens is visite ontvangen of op visite gaan, niet meer mogelijk en merk je dat dit een vorm van machteloosheid geeft. Hele groepen bejaarden, zieken of risicogroepen worden afgesloten. Toch wordt er vindingrijk met deze quarantaine omgegaan. We zingen en maken muziek, we sturen filmpjes en mooie woorden. Ineens is er een grote stroom van contact op afstand en de mens voelt zich gezien.
Onze menselijkheid krijgt de tijd om zich te tonen. We moeten namelijk allemaal rustiger aan doen en binnen blijven en hierdoor wordt de bron van liefde en zorg weer zichtbaar. We waren een lange tijd alleen maar bezig met afspraken en verplichtingen. De eenzaamheid van de ander, werd niet opgemerkt en vooral in tijden van rouw en ziekte, bleven mensen achter en waren op zichzelf aangewezen. Laten wij nog even extra stilstaan bij de mensen, die ziek of alleen zijn of net iemand verloren hebben. Laten wij, vanuit ons hart, liefde sturen en hen in onze gedachten omarmen. Laat hen weten, dat je aan hen denkt en dat je hoopt dat deze periode snel voorbij zal zijn en dat we hierna elkaar weer echt in de armen zullen sluiten.